پلایا (Playa)

 

پلایا مهمترین حوضه رسوبی در محیط تبخیری است. پلایا حوضه رسوبی بسته ایست که در پست ترین نقطه بیابانی و یا فرورفتگیهای طبیعی به وجود می‌آید. در پلایا زهکش مشخصی وجود نداشته و شیب توپوگرافی آن نزدیک به صفر است.

با اینکه در پلایا سطح آب بالاست ولی به علت اقلیم خشک و ویژگی قلیایی زیاد، پوشش گیاهی بسیار کم بوده و یا اصلاً وجود ندارد. پلایاها در فصلهای مرطوب پر آب می‌شوند ولی در فصل خشک آب خودرا از دست می‌دهند. برخی پلایاها نیز همیشه خشک هستند.

 

 

پلایا میزبان خاکهای ناتراوا همچون گل (mud)– فورش، ماسه ریزدانه و نمک محلول است و در بیشتر آنها کفسنگ در ژرفای زیاد و بدون ارتباط با پلایا قرار دارد.

پلایا پهنه یی یکدست و یکنواخت نبوده و از نظر ویژگیهای ریختاری، میزان نمک و رطوبت، بخشهای متفاوتی را می‌توان در آن تشخیص داد. پلایا از بیرون به سوی مرکز شامل بخشهای زیر می‌باشد:

(1)  بخش آبرفتی: با ریخت‌شناسی متفاوت و بافت ریزدانه - متوسط و بیرونی‌ترین بخش پلایا را تشکیل می‌دهد.

(2) ناحیه مرطوب (wet zone): این ناحیه اگر چه در سطح خشک به نظر می رسد ولی در زیر سطح زمین مصالح اشباع از آب هستند. درفصل‌های بارش، رطوبت به سطح زمین می‌رسد.

(3) کفه رسی (clay flat): شامل پهنه کاملاً صاف و هموار بدون هیچ عارضه توپوگرافی، گاه سطح قابل توجهی را زیر پوشش خود دارد. کفة رسی در برخی از پلایاها جای خود را به پهنه‌های نمکی می‌دهد.

(4)  ناحیه با پوسته نمکی (salt crusted zone): به صورت زمینهای پف کرده و گاه به صورت کفه های نمکی (salt pan) دیده می‌شود .

(5)   دریاچه فصلی: در فصل بارش آبدار و در فصل خشک بدون آب است .در هر دو حالت مصالح زمینی آن شامل گل و نمک اشباع از آب می‌باشد. این بخش نیز در برخی از پلایاها وجود ندارد.

(6) دریاچه دایمی: در مرکز هرپلایا، دریاچه‌یی دایمی با آب شور وجود دارد. خط کرانه این دریاچه نسبت به فصول، میزان بارندگیها و دوره های خشکی تغییر می‌کند.

فیض‌نیا (1371) عقیده دارد که در پلایا انتشار کانیهای تبخیری، از مرکز (کلرور) به پیرامون (سولفاته) تغییر می کند. (همه 6 بخش در همة پلایاها وجود ندارد).

در مورد شکل گیری پلایا نیزنظریات متفاوتی وجود دارد برخی از پژوهشگران پلایا را باقیماندة دریاچه‌های بارانی (pluvial lake) می‌دانند که در دوره های یخچالی و به دلیل بارش فراوان تشکیل شده اند و سپس با شروع هولوسن که با افزایش دما و کاهش باران همراه بوده، این گونه دریاچه‌ها، به تدریج تحلیل رفته و در نهایت به پلایا تغییر شکل داده اند.

 

   + سید مجید میر کاظمیان - ۳:۱٧ ‎ب.ظ ; دوشنبه ٢۸ اسفند ۱۳٩۱