زمین لغزش (Landslide) - بخش دوم

اگرچه زمین لغزش ها اصولا در ارتباط با نواحی کوهستانی شکل می گیرند، اما می توانند در مناطق کم ارتفاع نیز رخ دهند. در مناطق کم ارتفاع، زمین لغزش ها به صورت گسیختگی دیواره ها در خاکبرداری و خاکریزی (حفاری های ساختمانی و راه سازی)، گسیختگی دیواره رودخانه ها، زمین لغزش های گسترش جانبی، فروریختگی توده های انباشته شده از باطله ی معادن (مخصوصا ذغال سنگ)، و تنوع گسترده ای از گسیختگی شیب های مرتبط با معادن روباز رخ می دهد.

 

لغزش ها (Slides):

اگرچه بسیاری از انواع جنبش های توده ای تحت عنوان "زمین لغزش (landslide)" نامیده می شوند، اما از این واژه برای جنبش های توده ای می توان استفاده کرد که در آنها یک مرز گسیختگی مشخص مواد لغزیده را از مواد پایدار لایه های زیرین جدا سازد. دو نوع عمده ی لغزش، لغزش دورانی (rotational slide) و لغزش انتقالی (translational slide) می باشند. انواع مختلف لغزش ها در بخش اول شرح داده شده اند.

 


جریان ها(Flows):

پنج دسته ی اصلی از جریان ها وجود دارند که در موارد بنیادی با یکدیگر متفاوت اند. این جریان ها در بخش قبل شرح داده شدند.

 


اگرچه برای وقوع زمین لغزش ها دلایل چندگانه ای وجود دارد، اما سه عامل اصلی ایجاد زمین لغزش ها در سراسر دنیا عبارتند از:

-         زمین لغزش ها و آّب:

اشباع شدن یا مرطوب شدن شیب ها بوسیله ی آب یک علت اولیه ی وقوع زمین لغزش ها است. این حالت می تواند در اثر یک باران شدید، ذوب برف، تغییر سطح آب زیرزمینی، و تغییر سطح آب در راستای خطوط ساحلی، سد ها و آب بندها، ساحل دریاچه ها، مخازن، کانال ها و رودخانه ها رخ دهد.

زمین لغزش و سیل ارتباط تنگاتنگی با هم دارند زیرا هر دو به بارش، جریان آب، و اشباع شدن زمین توسط آب وابسته اند. به علاوه، جریان های واریزه و روانه های گل معمولا در کانال های آبراهه پرشیب و کوچک رخ می دهند و اغلب با سیل اشتباه گرفته می شوند؛ در حقیقت، این دو رویداد اغلب با هم و در یک ناحیه مشابه اتفاق می افتند.

زمین لغزش ها با ایجاد سد های زمین لغزشی، که باعث بسته شدن دره ها و کانال های آبراهه می شود و مقدار زیادی آب را در پشت سد ذخیره می کند، می توانند باعث ایجاد سیل شوند. با شکستن سد زمین لغزشی سیل به سوی پایین دست به راه می افتد. همچنین واریزه های جامد حاصل از زمین لغزش می توانند انباشته شده و حجم و چگالی جریان آب طبیعی را بالا ببرند و یا با بستن کانال ها و آبراهه ها باعث ایجاد شرایط سیل یا فرسایش محلی می شوند. زمین لغزش ها همچنین می توانند باعث عبور سیلاب از روی مخازن سدها و یا کاهش ظرفیت مخازن برای ذخیره ی آب شوند.

 

-         زمین لغزش ها و فعالیت لرزه ای:

بسیاری از نواحی کوهستانی که مستعد زمین لغزش هستند، دارای سابقه ی نرخ حداقل متوسطی از وقوع زمین لرزه ها در طول تاریخ هستند. رخداد زمین لرزه ها در مناطق شیبدار مستعد زمین لغزش عمدتا احتمال ایجاد زمین لغزش را افزایش می دهد. لرزیدن زمین به تنهایی خود می تواند عامل لغزش باشد و یا ایجاد لرزش باعث انبساط خاک و افزایش نفوذپذیری سریع آب شده و زمین لغزش ایجاد نماید. به عنوان مثال زمین لرزه بزرگ آلاسکا در سال 1964 باعث زمین لغزش گسترده و گسیختگی های دیگر در زمین گردید که علت بسیاری از خسارات مالی در جریان این زمین لرزه بود. {در ایران نیز که از نظر لرزه خیزی فعال به شمار می رود، بسیاری از زمین لغزش ها در ارتباط با زمین لرزه ها شکل گرفته اند که از آن نمونه می توان به بزرگ ترین زمین لغزش تاریخ جهان در تاقدیس کبیرکوه و موسوم به سیمره اشاره کرد}. جریان های سنگ افت (rockfall) گسترده نیز بوسیله ی سست شدن سنگ ها در نتیجه ی لرزش زمین شکل می گیرند. { در جریان زمین لرزه ی رودبار بسیاری از روستاهای کوهستانی در اثر همین جریان های سنگ افت آسیب های فراوان دیده و بعضا تا صد در صد تخریب شدند}. در سرتاسر جهان تاکنون زمین لغزش های مرتبط با زمین لرزه ها جان انسان های بسیاری را گرفته و ساختمان های زیادی را نابود کرده است.

 

-         زمین لغزش ها و فعالیت آتشفشانی:

زمین لغزش هایی که در اثر فعالیت های آتشفشانی ایجاد می شوند یکی از مخرب ترین انواع لغزش ها هستند. گدازه های آتشفشانی می توانند برف را به سرعت ذوب نموده و باعث ایجاد ملقمه ای از سنگ، خاک، خاکستر و آب شوند. این ملقمه به صورت سیل با سرعت بالا بر روی دامنه های شیبدار آتشفشان به سوی پایین حرکت می کند و هر چیزی را در مسیرش تخریب می نماید. این جریان های واریزه ای آتشفشانی (لاهار) تا فواصل دوردست نیز می رسند و از زمانی که دامنه های آتشفشان را ترک می کنند همه ی ساختمان ها را تا زمین های هموار اطراف آتشفشان نابود می کنند. به عنوان مثال فوران کوه سنت هلن واشنگتن در سال 1980، یک زمین لغزش بزرگ را بر روی یال شمالی آتشفشان به راه اندخت که بزرگترین زمین لغزش در امریکا لقب گرفت.

 


چگونه اثر زمین لغزش ها را کاهش دهیم؟

آسیب پذیری در برابر خطر زمین لغزش تابع موقعیت مکانی، نوع فعالیت انسانی و فراوانی رخدادهای زمین لغزش است. تاثیر زمین لغزش بر روی انسان ها و ساختمان ها می تواند بوسیله ی اجتناب کامل از نواحی زمین لغزشی، و یا بوسیله ی محدود کردن، منع کردن، یا تحمیل شروط خاص برای فعالیت در محدوده های خطر لغزشی کاهش داده شود. دولت های محلی می توانند از طریق سیاست های کاربری زمین و اعمال مقررات اثرات زمین لغزش را کاهش دهند. افراد نیز می توانند با افزایش اطلاعات خود نسبت به مخاطرات گذشته و تاریخی و آموزش نحوه ی مقابله با این خطرات و همچنین کسب اطلاعات مربوط به زمین لغزش ها و مناطق مستعد از مراجع ذی صلاح خود را از معرض این خطرات مصون بدارند. همچنین می توان از خدمات حرفه ای یک زمین شناس مهندسی، یک مهندس ژئوتکنیک یا یک مهندس عمران که می توانند به طور صحیح استعداد خطر وقوع زمین لغزش را در یک مکان ارزیابی نمایند، کمک گرفت.


با اجتناب از ساختمان سازی بر روی شیب های تند و  مستعد لغزش، یا بوسیله ی پایدار سازی شیب ها می توان خطر زمین لغزش ها را کاهش داد. با جلوگیری از بالا رفتن سطح آب زیرزمینی در توده ی مستعد لغزش بوسیله ی 1) پوشاندن محدوده ی زمین لغزش با یک غشاء نفوذناپذیر 2) هدایت و دور کردن آبهای سطحی از محدوده ی مستعد لغزش 3) زهکشی آب زیر زمینی و خارج کردن آن از محدوده ی مستعد لغزش و 4) به حداقل رساندن آبیاری سطحی، می توان پایداری آن را افزایش داد. همچنین می توان به کمک یک ساختمان محافظ (مانند یک دیوار) و یا اجرای پله های (berm) خاکی یا سنگی در پنجه ی زمین لغزش و یا برداشتن توده های خاکی و سنگی از بالای شیب، پایداری شیب ها را افزایش داد.

ترجمه: سید مجید میرکاظمیان

منبع: سایت ژئولوژی

   + سید مجید میر کاظمیان - ۱:٠٠ ‎ب.ظ ; چهارشنبه ٦ بهمن ۱۳۸٩